Testosteronundecanoaat en de psyche: stemming, agressie, slaap

Testosteron is niet alleen een 'spierhormoon': receptoren voor androgenen en oestrogenen zitten in veel hersengebieden die verantwoordelijk zijn voor emoties, motivatie en slaap. Testosteronundecanoaat geeft dankzij zijn langdurige werking relatief stabiele hormoonniveaus, maar ook zijn invloed op de psyche hangt af van de dosis en de uitgangstoestand. De redactie ontleedt wat bekend is over stemming, agressie en slaap.

Testosteron en de hersenen: de basismechanismen

Androgeenreceptoren zijn aangetroffen in de hypothalamus, de amygdala, de hippocampus en de cortex — structuren die emoties, geheugen, de reactie op dreiging en motivatie reguleren. Bovendien is aromatase in de hersenen actief, zodat een deel van de effecten van testosteron via oestradiol wordt gerealiseerd, en een deel via neuroactieve metabolieten die de GABA-erge transmissie beïnvloeden.

Door deze complexiteit is het verband 'meer testosteron — meer agressie' een te sterke vereenvoudiging. De invloed van het hormoon hangt af van het niveau, de snelheid van de veranderingen, de uitgangstoestand van de psyche, persoonlijkheidskenmerken, de sociale context en begeleidende stoffen, met name alcohol en stimulerende middelen.

Testosteronundecanoaat wordt in de geneeskunde juist gewaardeerd om zijn stabiliteit: na de oplaadfase houden injecties eens per enkele weken het hormoonniveau op peil zonder de scherpe pieken en dalen die kenmerkend zijn voor korte esters. Voor de psyche is dat belangrijk, want aanzienlijke hormoonschommelingen beschrijven patiënten vaak als een 'emotionele achtbaan'.

Tegelijk is een stabiel niveau alleen een voordeel wanneer het niveau zelf fysiologisch is. Bij supra-fysiologische concentraties betekent een lange ester ook een langdurig overschot waar je bij ongewenste psychische reacties niet snel van kunt 'terugtreden'.

Stemming: wat normalisatie van het hormoon oplevert

Een testosterontekort gaat vaak gepaard met een gedrukte stemming, apathie, energieverlies en prikkelbaarheid. Daarom kan substitutietherapie bij patiënten met een bevestigd hypogonadisme het welbevinden verbeteren. In het programma Testosterone Trials (Snyder en medeauteurs, 2016) gaf de therapie bij oudere mannen met een laag testosteron een matige verbetering van de stemming en een afname van depressieve symptomen vergeleken met placebo.

Testosteron is echter geen antidepressivum. De richtlijnen van de Endocrine Society (2018) bevelen niet aan het voor te schrijven ter behandeling van depressie bij mannen met een normaal hormoonniveau. Als iemand een klinische depressie heeft, vereist die aparte behandeling, ongeacht de toestand van het hormoonstelsel.

Ook is het zo dat de symptomen van hypogonadisme en depressie grotendeels overlappen: vermoeidheid, verminderd libido, slaapstoornissen, slechte concentratie. De arts moet deze toestanden onderscheiden, anders bestaat het risico dat men de laboratoriumuitslagen behandelt in plaats van de mens, of omgekeerd een echte depressie mist.

Bij patiënten op undecanoaat is de verbetering van de stemming, als die optreedt, doorgaans geleidelijk. Scherpe veranderingen — euforie, overmatige energie, een verminderde slaapbehoefte — zijn geen verwacht effect van substitutietherapie en vereisen beoordeling door de arts.

Agressie en prikkelbaarheid: de rol van de dosis

Het bekendste gerandomiseerde onderzoek naar dit onderwerp voerden Pope, Kouri en Hudson (2000) uit. Gezonde mannen kregen supra-fysiologische doses testosteroncypionaat of placebo toegediend. Bij de meeste deelnemers waren de psychische veranderingen minimaal, maar bij een klein deel ontwikkelden zich uitgesproken hypomane reacties en namen de agressiviteitsscores toe. Het effect was zeer individueel.

Observationele studies van gebruikers van anabole steroïden (Pope en Katz, 1994; Kanayama en medeauteurs, 2008) beschrijven een hogere frequentie van prikkelbaarheid, agressief gedrag en hypomanie tijdens het gebruik, en depressie na het staken. In zulke werken is het echter lastig om de invloed van de hormonen te scheiden van persoonlijkheidskenmerken, de combinatie met andere stoffen en de leefstijl.

Voor therapeutische doses undecanoaat is het beeld anders: in klinische studies van substitutietherapie werd geen significante toename van agressiviteit waargenomen. De sleutelvariabele is dus de dosis en het hormoonniveau, en niet het feit van het gebruik van testosteron op zich.

Slaap en apneu

Slaap is een gebied waar testosteron niet voor de hand liggende effecten heeft. Enerzijds hangt een laag testosteron samen met een slechte slaapkwaliteit, anderzijds verlagen slechte slaap en slaaptekort zelf het ochtendtestosteron. Deze toestanden versterken elkaar wederzijds.

Tegelijk kan testosterontherapie obstructieve slaapapneu verergeren — een toestand waarbij de luchtwegen tijdens de slaap periodiek worden afgesloten. Het onderzoek van Liu en medeauteurs (2003) toonde dat een korte kuur met hoge doses testosteron bij oudere mannen de ademhalingsparameters tijdens de slaap verslechterde en de slaapduur verkortte.

De richtlijnen van de Endocrine Society adviseren geen testosterontherapie te starten bij patiënten met ernstige onbehandelde obstructieve apneu. Mensen die testosteron krijgen, doen er goed aan te letten op luid snurken, ademstops tijdens de slaap waarover naasten berichten, slaperigheid overdag en ochtendhoofdpijn.

• luid snurken en adempauzes 's nachts;
• uitgesproken slaperigheid overdag, in slaap vallen achter het stuur;
• ochtendhoofdpijn, droge mond;
• moeilijk te beheersen verhoging van de bloeddruk.

Bij zulke symptomen kan de arts een polysomnografie voorschrijven. Behandeling van de apneu, bijvoorbeeld met CPAP-therapie, verbetert zowel de slaap als het algemene welbevinden en verlaagt bovendien de cardiovasculaire risico's.

Staken, afhankelijkheid en wanneer hulp te zoeken

De kwetsbaarste periode voor de psyche bij mensen die supra-fysiologische doses androgenen hebben gebruikt, is na het staken. De eigen hormonale as is onderdrukt, het testosteronniveau daalt onder de norm, en er kunnen depressieve symptomen, vermoeidheid en motivatieverlies ontstaan. Undecanoaat heeft een langdurige werking, daarom kan zo'n daling met vertraging optreden en zich in de tijd uitrekken.

Kanayama en medeauteurs beschrijven de vorming van afhankelijkheid van anabole steroïden: mensen blijven ze gebruiken, ondanks de schade, deels om de onaangename ontwenningsverschijnselen te vermijden. Een deel van hen heeft spierdysmorfie — een obsessieve bezorgdheid over onvoldoende gespierdheid.

Bij patiënten op medische undecanoaattherapie kan een plotselinge stopzetting van de behandeling eveneens de symptomen van hypogonadisme doen terugkeren. Daarom is het goed elke wijziging van de therapie met een arts af te stemmen en niet op eigen houtje te doen.

Het is goed om psychologische of psychiatrische hulp te zoeken als een gedrukte stemming langer dan twee weken aanhoudt, er gedachten over uitzichtloosheid of zelfbeschadiging zijn ontstaan, bij uitbarstingen van agressie die iemand niet kan beheersen, of bij aanhoudende slaapstoornissen. Voor de arts is het belangrijk te weten dat er hormonale middelen worden gebruikt, om de situatie juist te beoordelen.

Conclusies van de redactie

Bij mensen met een testosterontekort kan substitutietherapie met undecanoaat de stemming matig verbeteren, en een stabiel hormoonniveau helpt een 'emotionele achtbaan' te vermijden.

Supra-fysiologische doses androgenen veroorzaken bij een deel van de mensen prikkelbaarheid, hypomanie en agressie, en na het staken depressieve symptomen. De reacties zijn zeer individueel en moeilijk te voorspellen.

Testosterontherapie kan slaapapneu verergeren, daarom zijn snurken en slaperigheid overdag een reden voor onderzoek.

De redactie raadt aan ook kennis te nemen van onze materialen over de invloed van testosteronundecanoaat op de nieren, de huid en het haar.

Literatuurlijst

1. Pope HG Jr, Kouri EM, Hudson JI. Effects of supraphysiologic doses of testosterone on mood and aggression in normal men: a randomized controlled trial. Arch Gen Psychiatry. 2000;57(2):133–140.
2. Pope HG Jr, Katz DL. Psychiatric and medical effects of anabolic-androgenic steroid use: a controlled study of 160 athletes. Arch Gen Psychiatry. 1994;51(5):375–382.
3. Snyder PJ, Bhasin S, Cunningham GR, et al. Effects of testosterone treatment in older men. N Engl J Med. 2016;374(7):611–624.
4. Liu PY, Yee B, Wishart SM, et al. The short-term effects of high-dose testosterone on sleep, breathing, and function in older men. J Clin Endocrinol Metab. 2003;88(8):3605–3613.
5. Kanayama G, Hudson JI, Pope HG Jr. Long-term psychiatric and medical consequences of anabolic-androgenic steroid abuse: a looming public health concern? Drug Alcohol Depend. 2008;98(1–2):1–12.
6. Bhasin S, Brito JP, Cunningham GR, et al. Testosterone therapy in men with hypogonadism: an Endocrine Society clinical practice guideline. J Clin Endocrinol Metab. 2018;103(5):1715–1744.
7. Behre HM, Abshagen K, Oettel M, Hübler D, Nieschlag E. Intramuscular injection of testosterone undecanoate for the treatment of male hypogonadism: phase I studies. Eur J Endocrinol. 1999;140(5):414–419.